Budowa jako miejsce pracy
Przepisy prawa budowlanego jasno precyzują, jak powinno się przygotować plac budowy przed przystąpieniem do wykonywania robót budowlanych. Jeżeli uwzględnimy najprostszą definicję miejsca pracy i przyjmiemy, że jest to wyznaczony przez pracodawcę obszar, na którym pracownik wykonuje powierzone mu zadania, to nawet osoba słabo zorientowana w przepisach prawa pracy, łatwo zauważy, że czym innym jest plac budowy, a czym innym np. przestrzeń biurowa. I choć oba obszary wymagają odpowiedniego – zgodnego z przepisami – zagospodarowania i przystosowania do pełnienia świadczenia pracy, to jednak sposób zagospodarowania terenu budowy powinien być przeprowadzony bardzo starannie ze względu na to, że wszelkie uchybienia mogą być niebezpieczne dla zdrowia, a nawet życia. Przepisy powinny być zatem przestrzegane a niedopełnienie obowiązków przez pracodawcę lub pracownika surowo karane.
Przed rozpoczęciem pracy obowiązkiem pracownika jest zapoznanie się z przepisami bezpieczeństwa i higieny pracy i stosowanie się do nich podczas wykonywania wszystkich czynności. Pracownik musi posiadać aktualne badania lekarskie i, jeżeli jest to konieczne, przejść odpowiednie przeszkolenie stanowiskowe.
Do zadań pracodawcy (najczęściej inwestora) należy zaplanowanie i zorganizowanie całego procesu budowlanego (np. opracowanie projektu budowy), a także przygotowanie planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia (planu bioz).
Przestrzeganie tych zasad jest niezwykle ważne, ponieważ statystyki pokazują, że – niestety – wypadki na budowie, również śmiertelne, zdarzają się nadal. Ich ofiarami padają najczęściej pracownicy ze stażem pracy mniejszym niż trzy miesiące. Choć przyznać trzeba, że świadomość potrzeby dbania o bezpieczeństwo pracowników nadal rośnie. Co więcej, nawet sami pracownicy, przed zatrudnieniem zwracają uwagę na warunki pracy proponowane przez pracodawcę.
Widoczny jest także inny trend, a mianowicie samym inwestorom zależy na dbaniu o bezpieczeństwo, a nawet sugerowaniu zmian, które należałoby wprowadzić w przepisach po to, aby place budowy nie były kojarzone z miejscami niebezpiecznymi. Takie starania firm i inwestorów mają oczywiście korzystny wpływ na budowanie wizerunku firmy i przyczyniają się do zwiększenia bezpieczeństwa. Problemem mogą być jedynie małe firmy, w których nie zawsze dba się o bezpieczeństwo i od których – z racji zatrudniania niewielkiej liczby pracowników – trudno cokolwiek wyegzekwować.
Przed przystąpieniem do robót budowlanych inwestor – powtórzmy raz jeszcze – zobowiązany jest do:
a) przygotowania projektu budowlanego;
b) powołania kierownika budowy;
c) opracowania planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia (bioz).
Istotne jest także odpowiednie przygotowanie i zagospodarowanie placu budowy. Teren, na którym będą wykonywane roboty budowlane, powinien być odgrodzony ogrodzeniem o wysokości około 1,5 metra tak, aby na plac budowy nie mogły dostać się osoby niepożądane. Coraz częściej, zwłaszcza na dużych budowach, gdzie pracuje się przez całą dobę, inwestor decyduje się na wynajęcie firmy ochroniarskiej dbającej o to, by na teren budowy nie dostały się osoby niepożądane. Zabezpiecza się w ten sposób drogi sprzęt budowlany przed kradzieżą lub zniszczeniem.
Obowiązkiem inwestora jest również zapewnienie pracownikom odpowiedniego zaplecza sanitarnego. Jeżeli budowa zaplanowana jest na dłuższy okres i inwestor zatrudnia pracowników spoza miejsca, w którym odbywają się roboty budowlane, to powinien zapewnić im również odpowiednie warunki bytowe. Chodzi przede wszystkim o miejsce do przygotowania posiłków, miejsce do spania, ustęp, suszarnię i miejsce do przechowywania odzieży roboczej. Inwestor musi też zadbać o doprowadzenie wody i energii elektrycznej do budynków, w których będą mieszkali pracownicy.
Gdy teren budowy jest już wyznaczony i ogrodzony, to w miarę możliwości należy wyznaczyć strefy niebezpieczne. Najczęściej są to miejsca, w których mogłoby dojść do zagrożenia życia i zdrowia pracownika, np. przez spadające przedmioty czy przysypanie. Oprócz wyznaczenia stref niebezpiecznych na placu budowy muszą zostać wyznaczone również drogi wewnętrzne, gdyż najczęściej na dużych budowach oprócz ludzi, znajdują się np. potężne ciężarówki wywożące gruz i inne niebezpieczne maszyny. Stan techniczny dróg powinien być stale nadzorowany.
Podobnie jak stan techniczny maszyn. Wszystkie maszyny muszą spełniać wymagania zasadnicze i być użytkowane przez pracowników zgodnie z zasadami bezpieczeństwa. Urządzenia mają posiadać odpowiednie oznakowania, układ sterowania niezbędny do awaryjnego zatrzymania maszyny, wszelkie niezbędne osłony zabezpieczające pracownika przed ruchomymi częściami maszyny oraz groźnymi gazami czy odłamkami wydobywającymi się podczas pracy z urządzenia. Istotne są również napisy dotyczące ich podstawowych parametrów (nośności, udźwigu, temperatury itd.), które mają być czytelne i znajdować się w widocznym miejscu tak, aby pracownik bez trudu mógł się upewnić czy maszyna nie jest za bardzo eksploatowana.
Rzecz jasna każdy pracownik, jak i konserwator maszyny (często tę funkcję pełni jedna osoba), powinien posiadać niezbędne i aktualne szkolenia. W przypadku maszyn ciężkich są to świadectwa operatora maszyn i innych urządzeń technicznych.
Do ważnych elementów zapewniających bezpieczeństwo na placu budowy należą różnego rodzaju środki ochrony zbiorowej, np. barierki, pomosty, balustrady, rusztowania. Szczególnie istotne podczas pracy na wysokości. Powinny być stabilne, wytrzymałe i dać się dostosować do potrzeb pracowników, posiadać odpowiednie atesty i być za każdym razem montowane zgodnie z instrukcją ich użytkowania przez osoby do tego przeszkolone. Wielokrotnie zdarza się, że stawianie rusztowań, zwłaszcza niewysokich, nie wymaga szkoleń i specjalnego przygotowania. W takiej sytuacji odpowiedzialność za ich postawienie powinna spoczywać na najbardziej doświadczonych pracownikach. Obok środków ochrony zbiorowej wyróżnia się także środki ochrony osobistej, do których należą kaski, hełmy czy uprzęże stosowane podczas pracy na wysokości wówczas, gdy niemożliwe jest zamontowanie rusztowań, jak również szelki bezpieczeństwa, a nawet kamizelki.
Wszystkie przepisy związane z przygotowaniem i zagospodarowaniem placu budowy zawiera ustawa o „Prawie budowlanym”, natomiast informacje na temat obowiązków przedsiębiorców, pracodawców, kierowników budów, mistrzów budowlanych itd., a także samych pracowników, reguluje ustawa „Kodeksu pracy”, a także przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy.